خرابی نوار مغناطیسی کارت و خطاهای کارتخوان؛ تشخیص، راه حل و صدور المثنی

وقتی کارتخوان کارت مشتری را نمی خواند، مقصر یا نوار مغناطیسی کارت است یا هد کارت خوان دستگاه. ساده ترین راه تشخیص این است که همان دستگاه را با دو یا سه کارت سالم دیگر امتحان کنید: اگر کارت های دیگر خوانده شدند، نوار کارت مشتری آسیب دیده و او باید از بانک خود کارت المثنی بگیرد؛ اگر هیچ کارتی خوانده نشد، هد دستگاه نیاز به تمیزکاری یا تعمیر دارد.

نوار مغناطیسی کارت چطور کار می کند؟

نوار قهوه ای یا مشکی پشت کارت بانکی از ذرات بسیار ریز مغناطیسی تشکیل شده که در یک لایه نازک روی بدنه پلاستیکی کارت نشسته اند. اطلاعاتی که دستگاه برای شروع تراکنش لازم دارد، مثل شماره کارت و تاریخ انقضا، با جهت دهی مغناطیسی این ذرات روی نوار ثبت شده است. وقتی کارت از شیار کارتخوان عبور می کند، هد مغناطیسی دستگاه تغییرات میدان را حس می کند و آن را به داده تبدیل می کند.

این ساختار ساده دو نقطه ضعف دارد. اول اینکه داده روی نوار ثابت است و میدان مغناطیسی قوی می تواند آن را به هم بریزد یا پاک کند. دوم اینکه خواندن داده به تماس مستقیم نوار با هد وابسته است؛ هر چیزی که این تماس را مختل کند، از خراش روی نوار تا گردوغبار روی هد، باعث خطای خواندن می شود. به همین دلیل خطای خواندن کارت یکی از رایج ترین مشکلات روزمره فروشگاه هاست.

چه چیزهایی نوار مغناطیسی کارت را خراب می کند؟

آهنربا و میدان مغناطیسی قوی

شایع ترین مقصر، آهنرباهای کوچکی است که در زندگی روزمره کنار کارت قرار می گیرند: در آهنربایی کیف پول و کیف دستی، قاب های کیفی گوشی که با آهنربا بسته می شوند، پایه های آهنربایی گوشی در خودرو و بلندگوها. خود گوشی موبایل میدان مغناطیسی ضعیفی دارد، اما قرار گرفتن طولانی کارت کنار آهنربای قاب یا کیف می تواند داده نوار را خراب کند. کارت خراب شده بر اثر آهنربا ظاهراً سالم است و هیچ خراشی ندارد، ولی هیچ دستگاهی آن را نمی خواند.

خط و خش و سایش

کشیدن مداوم کارت، نگهداری آن کنار سکه و کلید، یا انداختن آن در جیب بدون جلد، به مرور روی نوار خراش ایجاد می کند. خراش های عمیق بخشی از داده را از بین می برند و کارت فقط گاهی خوانده می شود.

خم شدن، ترک و شکستگی

کارتی که در جیب عقب شلوار خم شده یا ترک برداشته، هنگام عبور از شیار کاملاً روی هد نمی نشیند. در این حالت ممکن است کارت با چند بار کشیدن خوانده شود، اما این وضعیت روزبه روز بدتر می شود.

کهنگی و نازک شدن کارت

کارت هایی که سال ها استفاده شده اند، هم نوار فرسوده تری دارند و هم ممکن است به دلیل سایش سطح، تماس مطمئنی با هد برقرار نکنند. حرارت زیاد، مثل ماندن کارت پشت شیشه خودرو در تابستان، و آلودگی هایی مثل روغن و چسب هم به این فرسودگی سرعت می دهند.

علائم خرابی نوار روی کارتخوان

متن دقیق پیام ها بسته به مدل دستگاه و نرم افزار PSP فرق می کند، اما الگوی رفتار دستگاه معمولاً یکی از حالت های جدول زیر است. معنی کدهای پاسخ بانکی را جداگانه در جدول کدهای خطای کارتخوان آورده ایم؛ اینجا فقط به خطاهایی می پردازیم که از خواندن کارت ناشی می شوند.

کارت خراب است یا هد دستگاه؟ آزمایش سه دقیقه ای

پیش از تماس با پشتیبانی، با این آزمایش ساده مطمئن شوید مشکل از کجاست:

1. کارت مشکل دار را یک بار دیگر با جهت درست بکشید؛ نوار باید رو به سمتی باشد که روی بدنه دستگاه کنار شیار نشان داده شده است.
2. کارت را با سرعت یکنواخت و بدون توقف در میانه شیار عبور دهید. حرکت خیلی سریع یا مکث وسط راه، از دلایل رایج خطای خواندن است.
3. حالا دو یا سه کارت سالم از بانک های مختلف را روی همان دستگاه امتحان کنید.
4. اگر کارت های دیگر بدون مشکل خوانده شدند، ایراد از کارت مشتری است.
5. اگر هیچ کارتی خوانده نشد، کارت مشتری را روی دستگاه دیگری امتحان کنید تا مطمئن شوید مشکل از هد دستگاه شماست.
6. نتیجه را یادداشت کنید؛ اگر ایراد از دستگاه است، همین اطلاعات تماس با پشتیبانی را کوتاه می کند.

فروشنده در لحظه چه کند؟

مشتری منتظر است و فروش نباید از دست برود. این کارها را به ترتیب انجام دهید:

• روش کشیدن را اصلاح کنید: کارت را صاف، با نوار در جهت درست و با فشار ملایم به کف شیار بکشید.
• کارت دیگری بخواهید: بیشتر مشتریان بیش از یک کارت همراه دارند.
• از روش های بدون کارت استفاده کنید: اگر دستگاه شما از پرداخت بدون تماس یا QR پشتیبانی می کند و PSP آن را فعال کرده، مشتری می تواند بدون کشیدن کارت پرداخت کند. مدل هایی مثل کارتخوان Topwise M3P علاوه بر نوار و چیپ، کارت بدون تماس را هم می خوانند.
• به مشتری درباره کارتش توضیح دهید: اگر آزمایش نشان داد کارت خراب است، بگویید با مراجعه به بانک و صدور المثنی مشکل حل می شود تا در فروشگاه های دیگر هم معطل نشود.

از ترفندهای غیررسمی مثل چسباندن نوار چسب روی نوار مغناطیسی یا پیچیدن کارت در کاغذ پرهیز کنید. این روش ها نتیجه قابل اطمینانی ندارند و باقی مانده چسب یا الیاف کاغذ در شیار، خود به کثیف شدن هد دستگاه منجر می شود.

چیپ کارت یا نوار مغناطیسی؛ وضعیت کارت های بانکی در ایران

در بسیاری از کشورها، تراشه یا چیپ استاندارد EMV جای نوار مغناطیسی را گرفته است؛ تراشه هر تراکنش را به شکل متفاوتی رمزگذاری می کند و کپی کردن آن بسیار سخت تر است. در ایران، بانک مرکزی از سال ۱۳۸۳ موضوع کارت های هوشمند را در دستور کار قرار داد و پروژه "حرکت به سمت EMV" در نقشه راه آن تعریف شد، اما طبق توضیح شرکت ایران کیش، کارت های بانکی ایران همچنان اکثراً مغناطیسی اند. ما اطلاعیه رسمی تازه ای درباره جایگزینی سراسری کارت ها با کارت چیپ دار پیدا نکردیم.

نتیجه عملی برای فروشنده این است که حتی اگر کارتخوان شما شیار چیپ داشته باشد، نباید انتظار داشت کارت شتابی مشتری که نوارش خراب شده، از راه تراشه خوانده شود. بسیاری از دستگاه های جدید سه نوع کارت خوان دارند: نوار مغناطیسی، چیپ و بدون تماس. در کنار این ها، سرویس پرداخت غیرتماسی کهربا که بر پایه استاندارد EMV و با گوشی کار می کند معرفی شده است؛ استفاده از آن به پشتیبانی بانک مشتری، PSP و دستگاه شما بستگی دارد.

دارنده کارت چه کند؟ صدور المثنی

کارتی که نوارش آسیب دیده تعمیر نمی شود و راه درست، دریافت کارت جایگزین از بانک صادرکننده است. روند کلی این است:

1. ابتدا کارت را روی یک خودپرداز و یک کارتخوان دیگر امتحان کنید تا از خرابی آن مطمئن شوید.
2. تا زمان دریافت کارت جدید، برای انتقال وجه از اپلیکیشن یا اینترنت بانک استفاده کنید.
3. با کارت ملی هوشمند و خود کارت خراب به شعبه بانک مراجعه کنید. برخی بانک ها ثبت درخواست غیرحضوری هم دارند؛ این امکان را از بانک خود بپرسید.
4. درخواست صدور المثنی را ثبت کنید و کارمزد آن را از بانک استعلام کنید؛ این کارمزد بسته به بانک و زمان باقی مانده تا انقضای کارت متفاوت است.
5. پس از دریافت کارت جدید، رمز آن را فعال کنید و بپرسید شماره کارت تغییر کرده یا نه، چون در این صورت باید شماره جدید را به کسانی که برایتان کارت به کارت می کنند اعلام کنید.

اگر خود فروشنده صاحب کارت خراب است، نگران واریزهای کارتخوان نباشد. تسویه کارتخوان به حساب و شماره شبای متصل به پایانه انجام می شود، نه به کارت؛ بنابراین تعویض یا المثنی کارت، روی واریز فروش اثری ندارد. فقط اگر قصد تغییر خود حساب را دارید، باید مراحل جداگانه آن را طی کنید.

خرابی هد مغناطیسی کارتخوان؛ تعمیر یا تعویض؟

اگر آزمایش ها نشان داد مشکل از دستگاه است، اول تمیزکاری را امتحان کنید. دستگاه را خاموش کنید و با کارت تمیزکننده مخصوص کارتخوان، یا تکه ای پارچه نرم و بدون پرز که کمی الکل ایزوپروپیل به آن زده اید، چند بار داخل شیار را بکشید. پس از خشک شدن کامل، دستگاه را روشن و با کارت سالم امتحان کنید. هرگز جسم تیز یا فلزی داخل شیار نکنید و بدنه را باز نکنید.

کارتخوان های استاندارد حسگرهای امنیتی دارند و با باز شدن بدنه، پیام Tamper می دهند و قفل می شوند. پس اگر تمیزکاری جواب نداد، خرابی را از طریق پشتیبانی PSP اعلام کنید تا تعمیر در مرکز مجاز انجام شود. شماره شرکت ها را در فهرست تلفن پشتیبانی PSPها آورده ایم.

درباره دستگاه های فقط 2G یادآوری کنیم که از تابستان ۱۴۰۴ این دستگاه ها در بخش بزرگی از کشور به شبکه وصل نمی شوند و خرج کردن برای تعمیر هد آن ها معمولاً منطقی نیست. اگر به تعویض فکر می کنید، کارتخوان های سیار 4G گزینه مطمئن تری اند. همه دستگاه هایی که پرداخت بان عرضه می کند یک سال گارانتی شرکت دارند، ظرف یک روز کاری ارسال می شوند و هفت روز مهلت تست دارند؛ در این مدت کارت خوان های دستگاه را با چند کارت مختلف امتحان کنید. برای بررسی پوشش گارانتی در مورد خرابی خاص، با پشتیبانی تماس بگیرید.

چطور از خرابی نوار و هد پیشگیری کنیم؟

• کارت ها را دور از در آهنربایی کیف، قاب آهنربایی گوشی و پایه آهنربایی خودرو نگه دارید.
• برای کارت از جلد یا جاکارتی استفاده کنید تا با کلید و سکه تماس نداشته باشد.
• کارت را در جیب عقب شلوار نگذارید تا خم نشود.
• شیار کارتخوان را به صورت دوره ای و با وسیله مناسب تمیز کنید، به ویژه در محیط های پرگردوغبار.
• دستگاه را از رطوبت، روغن و گرمای مستقیم دور نگه دارید.
• به فروشندگان آموزش دهید کارت را با سرعت یکنواخت و در جهت درست بکشند.

خطای خواندن کارت در بیشتر موارد یا از نوار آسیب دیده کارت است یا از هد کثیف دستگاه. با امتحان چند کارت سالم در چند ثانیه می فهمید مشکل از کجاست. کارت خراب با صدور المثنی در بانک جایگزین می شود و روی واریزهای کارتخوان اثری ندارد. هد دستگاه را ابتدا با روش درست تمیز کنید و اگر مشکل ادامه داشت، تعمیر را فقط از طریق PSP و مرکز مجاز پیگیری کنید. چون کارت های شتابی ایران هنوز عمدتاً مغناطیسی اند، سالم بودن این بخش از دستگاه برای هر فروشگاهی حیاتی است.